Uhonorowany Orderem Orła Białego Andrzej Poczobut został sfotografowany tuż obok ikonicznego plakatu, który od dawna w przestrzeni publicznej przypominał Polakom o prześladowaniach, których doświadczał na Białorusi działacz i dziennikarz. Fotografię wykonał Arkadiusz Gołębiowski.

Dziennikarz i działacz polskiej mniejszości na Białorusi Andrzej Poczobut odebrał z rąk prezydenta Order Orła Białego. Poczobut był przez ponad pięć lat więziony przez reżim Alaksandra Łukaszenki. Został uwolniony pod koniec kwietnia.

Uhonorowanie

Poczobut został uhonorowany najwyższym polskim odznaczeniem państwowym 11 listopada 2025 roku, gdy był jeszcze w białoruskiej kolonii karnej. Order odebrał podczas trzeciomajowych uroczystości na Zamku Królewskim w Warszawie, kilka dni po uwolnieniu.

Nie czuję się bohaterem, dla mnie bohaterami tej historii są przede wszystkim żołnierze Armii Krajowej, dowódcy Armii Krajowej, osoby, o gloryfikację których byłem oskarżony

— powiedział Andrzej Poczobut.

Podkreślił, że ci żołnierze i dowódcy do ostatniej chwili życia z bronią w ręku bronili niepodległości i wolności kraju, a ich pamięć do dzisiaj jest na Białorusi szargana. - Jestem zwykłym człowiekiem, który żyjąc w nieprzyzwoitych czasach, próbuje zachować się przyzwoicie. Tylko tyle i aż tyle - powiedział Poczobut.

Uwolnienie z więzienia

O tym, że Poczobut został uwolniony z białoruskiego więzienia, poinformował 28 kwietnia premier Donald Tusk. Tusk opublikował zdjęcie z Poczobutem z podpisem: „Andrzej Poczobut wolny! Witaj w polskim domu, Przyjacielu”. Dziennikarz został zwolniony z białoruskiego więzienia w ramach wymiany więźniów w formule „pięciu za pięciu” na przejściu granicznym Białowieża-Piererow.

Poczobut na Zamku Królewskim podziękował byłemu i obecnemu prezydentowi - Andrzejowi Dudzie i Karolowi Nawrockiego oraz rządom Mateusza Morawieckiego i Donalda Tuska za działania na rzecz jego uwolnienia.

Jest coś, co nas wszystkich łączy, i to jest polskość. I to jest piękne i za to wszystkim wam bardzo serdecznie dziękuję

• powiedział.

Prześladowania

Od marca 2021 r. Poczobut, który jest obywatelem Białorusi, przebywał za kratami. Najpierw był przetrzymywany w areszcie, a po procesie i skazaniu w politycznym procesie został wysłany do kolonii karnej w Nowopołocku w obwodzie witebskim na północy Białorusi. Skazano go na osiem lat więzienia o zaostrzonym rygorze za rzekome „wzniecanie nienawiści” oraz „wzywanie do działań przeciwko bezpieczeństwu państwa”. Został uznany za więźnia politycznego przez białoruskie i międzynarodowe organizacje praw człowieka.

Poczobut przez wiele lat współpracował z polskimi mediami, w tym z „Gazetą Wyborczą” i TVP Polonia, relacjonując sytuację na Białorusi. Za krytyczne wypowiedzi na temat Łukaszenki trafiał do aresztu i stawał przed sądem (w 2011 r. otrzymał wyrok w zawieszeniu).

Jako działacz nieuznawanego przez białoruskie władze i zdelegalizowanego w 2005 r. Związku Polaków na Białorusi Poczobut, pasjonat historii, wiele czasu poświęcał m.in. na badanie losów Polaków na terenach dzisiejszej Białorusi.

Dziennikarz został zatrzymany 25 marca 2021 r. Władze białoruskie przypisywały jego działaniom – polegającym na kultywowaniu polskości i publikowaniu artykułów w mediach – znamiona „rehabilitacji nazizmu”.

Aktywistę długo przetrzymywano w areszcie – najpierw w Żodzinie i w Mińsku, a potem w Grodnie, gdzie po zakończeniu „śledztwa” oczekiwał na „proces”.

Ten rozpoczął się 16 stycznia 2023 r., a 8 lutego 2023 r. zapadł wyrok ośmiu lat kolonii karnej o zaostrzonym rygorze. Poczobut został osadzony w Nowopołocku, która ma opinię jednego z najgorszych więzień na Białorusi. Białoruski Sąd Najwyższy odrzucił apelację.

W 2024 r. władze białoruskie zaczęły zwalniać z więzień kolejne grupy więźniów politycznych. Po dojściu do władzy w USA prezydenta Donalda Trumpa w proces negocjacji z Mińskiem włączyła się administracja amerykańska. W kolejnych grupach zwalnianych byli opozycjoniści, obrońcy praw człowieka, dziennikarze i aktywiści, uznawani za bardzo „cennych” dla reżimu w Mińsku i „wrogów Alaksandra Łukaszenki”. Aż do wtorku, 28 kwietnia Andrzej Poczobut nie znalazł się w żadnej z tych grup uwolnionych osób.

Komentatorzy białoruscy oceniali, że dziennikarz jest „zakładnikiem reżimu” i „więźniem specjalnym” Łukaszenki. Między Mińskiem i Warszawą toczyły się negocjacje w sprawie uwolnienia Poczobuta. Polskie MSZ wielokrotnie zapewniało, że podejmuje działania w tym celu.

Ze swej strony Łukaszenka dawał do zrozumienia, że traktuje Poczobuta jak polityczną kartę przetargową, np. mówiąc publicznie, że aktywista mógłby zostać wymieniony na działaczy białoruskiej opozycji, którzy uciekli z kraju.

W przestrzeni publicznej wielokrotnie pojawiały się trudne do zweryfikowania informacje, że jeszcze przed procesem Poczobut odmówił zgody na postulat stawiany przez władze, by opuścił kraj w zamian za uwolnienie.

Przez większość czasu, jaki spędził w areszcie i więzieniu, Poczobut był niemal całkowicie pozbawiony kontaktu ze światem zewnętrznym. Poza rzadkimi listami do rodziny, których fragmenty ujawniała żona więźnia Oksana Poczobut, również do opinii publicznej nie docierały żadne informacje na jego temat. Wiadomo, że w więzieniu Poczobut zmagał się z problemami zdrowotnymi i bardzo schudł. Wielokrotnie miał być umieszczany w pojedynczej celi lub karcerze.

Organizacje praw człowieka uznały Poczobuta za więźnia politycznego. Polskie władze domagały się uwolnienia działacza i oczyszczenia go z politycznie motywowanych, nieprawdziwych zarzutów.

Po ogłoszeniu wyroku skazującego Poczobuta w 2023 r. Polska zamknęła przejście graniczne z Białorusią w Bobrownikach, mówiąc, że otworzy je, gdy władze w Mińsku zrezygnują z politycznego prześladowania Poczobuta. W listopadzie ub.r. Polska otworzyła przejścia w Bobrownikach i Kuźnicy Białostockiej (zamknięte w związku z kryzysem migracyjnym). Wcześniej, we wrześniu ub.r., otwarto inne przejścia (Terespol, Kukuryki) wyłączone czasowo w związku z manewrami Zapad.

W grudniu ub.r. córka dziennikarza i aktywisty Jana Poczobut odebrała w jego imieniu w Parlamencie Europejskim w Strasburgu Nagrodę im. Sacharowa za Wolność Myśli 2025.

Adrian Siwek/wPolityce.pl/PAP