NASZ PORADNIK. Jakie masz prawa i obowiązki w czasie legitymowaniaNASZ PORADNIK. Jakie masz prawa i obowiązki w czasie legitymowania

 Procedura legitymowania obywatela przez Policję jest ściśle uregulowana przez prawo polskie. Funkcjonariusz policji ma obowiązek postępować zgodnie z procedurą opisaną w przepisach, a obywatel ma w czasie tej procedury określone prawa. 

1. Podstawy prawne  

• Ustawa z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji – w szczególności art. 15 ust. 1 pkt 1 (uprawnienie do legitymowania w celu ustalenia tożsamości) oraz art. 15 ust. 1 pkt 10 (wydawanie poleceń określonego zachowania).

• Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 4 lutego 2020 r. w sprawie postępowania przy wykonywaniu niektórych uprawnień policjantów (Dz.U. 2023 poz. 2535) – określa dokładny przebieg legitymowania.

• Kodeks wykroczeń – w szczególności art. 65 § 1 i 2 (wprowadzenie w błąd co do tożsamości lub odmowa jej wykazania) oraz art. 65a (niewykonanie polecenia policjanta).

2. Obowiązki policjanta – jak powinien zachować się funkcjonariusz?

Przed rozpoczęciem legitymowania oraz w jego trakcie policjant ma ściśle określone obowiązki:

Na początku czynności: 

1. Przedstawić się: Podać swój stopień, imię i nazwisko w sposób umożliwiający odnotowanie tych danych.

2. Okazać legitymację służbową:

   • Policjant nieumundurowany: Musi okazać legitymację służbową przed przystąpieniem do czynności (na żądanie – w sposób umożliwiający odnotowanie danych).

   • Policjant umundurowany: Okazuje legitymację służbową na żądanie obywatela.

3. Podać podstawę prawną: Wskazać konkretny przepis (najczęściej art. 15 ust. 1 pkt 1 ustawy o Policji) oraz  przepis który mógł zostać naruszony przez obywatela. .

4. Podać podstawę faktyczną (przyczynę): Jasno wyjaśnić powód podjęcia interwencji (np. poszukiwanie sprawcy wykroczenia, świadka zdarzenia, kontrola rutynowa w związku z uzasadnionym podejrzeniem).

Policjant nie może legitymować „bez powodu” czy w ramach arbitralnej kontroli rutynowej. Musi istnieć konkretna przyczyna faktyczna (np. podejrzenie popełnienia wykroczenia/przestępstwa, rysopis odpowiadający poszukiwanemu, status świadka zdarzenia). Należy pamiętać, że w polskim prawie nie istnieje żadnej konkretny przepis jasno mówiący, że policjant nie może powołać się na "rutynową" kontrolę tożsamości, ale zgodnie z nadrzędnym zapisem konstytucji (art. 7) musi działać wyłącznie na podstawie i w granicach, a w przepisach prawa nie ma ani słowa o "rutynowej" kontroli.  Wynika to bezpośrednio z art. 15 ust. 1 pkt 1 Ustawy o Policji w zw. z przepisami wykonawczymi oraz z jednolitego orzecznictwa sądów (w tym Sądu Najwyższego).   

Po zakończeniu czynności:

Policjant musi poinformować o prawie do zażalenia: Policjant ma obowiązek ustnie poinformować obywatela o prawie do wniesienia zażalenia na sposób przeprowadzenia czynności do właściwego miejscowo prokuratora.

3. Obowiązki obywatela – jak powinien się zachować

1. Przekazać dane lub dokument tożsamości: Jeśli czynności legitymowania przez policjanta przeprowadzane są prawidłowo (policjant nie ukrywa swojej tożsamości, podał podstawy prawne i faktyczne czynności) obywatel ma prawny obowiązek umożliwić ustalenie swojej tożsamości, ale nie ma obowiązku posiadania przy sobie dowodu tożsamości.

   • Czym można się wylegitymować: Dowodem osobistym, paszportem, aplikacją mObywatel, prawem jazdy lub innym dokumentem ze zdjęciem i numerem/serią. W przypadku braku dokumentu – ustnymi danymi osobowymi (które zostaną zweryfikowane w systemie). 

   • Obywatel ma obowiązek podać prawdziwe dane.

2. Stosować się do wydawanych poleceń: Jeśli policjant wydaje polecenia służbowe (np. „proszę stać w miejscu”, „proszę opuścić pojazd”), należy się do nich podporządkować.

3. Zachować spokój i brak agresji: Unikać stwarzania zagrożenia i wywierania nacisku.

Ważne – konsekwencje niepodporządkowania się:

• Odmowa podania danych osobowych lub podanie danych fałszywych stanowi wykroczenie z art. 65 Kodeksu wykroczeń (grozi za to kara grzywny).

• Umyślne niewykonanie polecenia wydanego na podstawie prawa stanowi wykroczenie z art. 65a Kodeksu wykroczeń.

• Czy możemy żądać przybycia dowódcy policjanta? Tak, ale jeśli policjant uzna, że działa w ramach przysługujących mu uprawnień, nie musi spełnić tego żądania.

• Co wolno obywatelowi? (Prawa obywatela)

  • Prawo do poznania tożsamości i powodu interwencji: Możesz żądać ponownego lub wyraźnego podania stopnia, imienia, nazwiska, podstawy prawnej oraz powodu legitymowania.

  • Prawo do spisania danych policjanta: Masz prawo zapisać dane funkcjonariusza (np. numer legitymacji, numer identyfikacyjny z dywizjonu/blachy).

  • Prawo do nagrywania interwencji: Obywatel ma prawo rejestrować obraz i dźwięk z interwencji w miejscu publicznym, o ile nie utrudnia to funkcjonariuszom wykonywania czynności służbowych.

  • Prawo do okazania dokumentu nie oznacza prawa do przeszukania: Sama czynność legitymowania nie uprawnia automatycznie do kontroli osobistej lub przeszukania kieszeni/torby, chyba że zachodzą do tego odrębne przesłanki prawne. Samo ustalanie tożsamości nie daje automatycznie policjantowi takiego prawa. Aby zajrzeć do Twoich rzeczy, muszą zaistnieć konkretne, ustawowe przesłanki. Wyłącznie wtedy, gdy istnieje uzasadnione podejrzenie popełnienia czynu zabronionego pod groźbą kary (przestępstwa lub wykroczenia) lub w celu znalezienia przedmiotów m.in. broni, niebezpiecznych narzędzi czy narkotyków i policjant musi to jasno określić. Musi mieć obiektywny powód (np. dopasowanie do rysopisu sprawcy kradzieży, widoczny uchodzący z torby podejrzany przedmiot), a nie jedynie „własne widzimisię”. O tych obiektywnych spostrzeżeniach musi jasno powiedzieć legitymowanemu. 

  • Prawo do złożenia zażalenia: Po zakończeniu interwencji przysługuje Ci prawo do wniesienia zażalenia na sposób przeprowadzenia czynności do prokuratora właściwego dla miejsca legitymowania. O takim prawie policjant musi poinformować obywatela. 

  • Żądaj protokołu: Zawsze warto zażądać protokołu z kontroli osobistej. Policjant musi w nim opisać, co i dlaczego sprawdzał oraz co znalazł. Masz prawo wpisać do niego swoje uwagi.

  Brak możliwości ustalenia tożsamości na miejscu dają policji prawo do doprowadzenia / zatrzymania osoby w jednostce Policji w celu jej identyfikacji.

Przeszukanie prewencyjne - tylko na podstawie art. 15 ust. 1 pkt 9 oraz art. 15g Ustawy o Policji

• Kontroli powinna dokonywać osoba tej samej płci co Ty.
• Powinna odbywać się w miejscu ustronnym (niewidocznym dla osób postronnych).
• Masz prawo żądać sporządzenia protokołu z tej czynności (jeśli nic nie znaleziono, policjant sporządza go wyłącznie na Twoje wyraźne żądanie)

Jak skutecznie odmówić poddania się takiej rewizji?

Możemy złożyć oświadczenie, że uważamy tę czynność za zbędną, domagać się, by zatwierdził ją prokurator, przypilnować, by w protokole znalazły się nasze zastrzeżenia. Przy czynnej odmowie policjant ma prawo do użycia środków przymusu bezpośredniego. To też może być potem ujęte w zażaleniu.

Zatrzymanie - prawo do natychmiastowego kontaktu z obrońcą

Maksymalny czas zatrzymania to 48 godzin. Musi istnieć obawa ucieczki, ukrycia się, zacierania śladów. Można także zatrzymać osobę stanowiącą zagrożenie dla życia i zdrowia innych - te przyczyny muszą zostać podane przez policjanta. Mamy pełne prawo do pomocy medycznej. Do czasu przybycia adwokata możemy odmówić udziału w czynnościach takich jak przesłuchanie. 

Zatrzymanemu przysługuje prawo do kontaktu z obrońcą (adwokatem lub radcą prawnym) na podstawie kilku kluczowych przepisów Konstytucji oraz Kodeksu postępowania karnego:

• Art. 42 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej – stanowi fundament konstytucyjny, gwarantujący każdemu, przeciw komu prowadzi się postępowanie karne, prawo do obrony we wszystkich stadiach postępowania, w tym prawo do wyboru obrońcy.

• Art. 245 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (k.p.k.) – bezpośrednio dotyczy osoby zatrzymanej: „Zatrzymanemu na jego żądanie należy niezwłocznie umożliwić nawiązanie w dostępnej formie kontaktu z adwokatem lub radcą prawnym, a także bezpośrednią z nimi rozmowę; w wyjątkowych wypadkach, uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, zatrzymujący może zastrzec, że będzie przy niej obecny.”

• Art. 73 k.p.k. – reguluje prawo oskarżonego (oraz tymczasowo aresztowanego) do kontaktowania się z obrońcą (w tym prawo do poufnych widzeń bez osób trzecich i korespondencji).

• Art. 215 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (k.k.w.) – określa zasady kontaktu z obrońcą dla osób pozbawionych wolności, takich jak tymczasowo aresztowani.

źr. wPolityce.pl