Kradzież od 1000 zł, czyli dobra diagnoza, złe rozwiązanie. "Komunikat, płynący do złodziei: polskie państwo pozwala kraść"

Co można kupić za sumę wyższą niż 250, a niższą niż 1000 złotych? Wiele rzeczy. Całkiem przyzwoity kompaktowy aparat fotograficzny, średniej jakości rower, sporo książek, mniej zaawansowany tablet czy telefon komórkowy, odtwarzacz DVD, telewizor o niezbyt dużej przekątnej… i dużo innych przedmiotów. Jeżeli wejdzie w życie projekt, forsowany przez Ministerstwo Sprawiedliwości, kradzież wszystkich tych rzeczy nie będzie już przestępstwem, a jedynie wykroczeniem. Jarosław Gowin chce podnieść granicę wartości przedmiotu kradzieży, kwalifikującą ją jako przestępstwo, z 250 do 1000 zł.

Ministerstwo ma dla swojego projektu pozornie przekonujące uzasadnienie. W skrócie przedstawia się ono następująco. Dzisiaj – twierdzi MS – sprawcy wykroczeń, czyli kradzieży do 250 zł, paradoksalnie są karani surowiej niż ci, którzy ukradli mienie o wartości między 250 a 1000 zł. Dlaczego? MS wyjaśnia: jeżeli kradzież jest wykroczeniem, tylko w małej liczbie przypadków orzeka się karę aresztu w zawieszeniu, zaś grzywny są w większości ściągalne. Natomiast w przypadku kradzieży na sumy 250-1000 zł aż 83 proc. oskarżonych skazywanych jest na karę w zawieszeniu, co w praktyce oznacza najczęściej brak kary. W dodatku postępowanie w sprawie o wykroczenie trwa przeciętnie około trzech miesięcy, a w sprawie o przestępstwo 11-15 miesięcy. Zatem zmiana ma przyspieszyć postępowania i sprawić, że kary będą rzeczywiste i dolegliwe, a nie pozorne.

Brzmi to rozsądnie. Ale pojawiają się wątpliwości.

Po pierwsze – skąd MS czerpie pewność, że kradzieże, przeniesione do kategorii wykroczeń, nie zaczną być traktowane identycznie jak są dzisiaj jako przestępstwa, czyli że sądy nie będą masowo orzekać kar w zawieszeniu? Przecież ministerstwo nie ma żadnej możliwości wpłynięcia na sędziów, a ci będą brali pod uwagę trzy kwestie: przepełnienie więzień, wartość przedmiotu przestępstwa i fakt, że mają do czynienia już tylko z wykroczeniem. System, który nie działa w przypadku przestępstw, może się równie dobrze zatkać w przypadku wykroczeń, zwłaszcza gdy nagle wpłyną do niego dziesiątki tysięcy nowych spraw. Może się również okazać, że czas oczekiwania na orzeczenie ogromnie się wydłuży.

Po drugie – doniesienia o wykroczeniach przyjmuje policja. Minister Gowin twierdzi, że finalizowane są ustalenia z komendantem głównym, zgodnie z którymi policjanci mają być rozliczani z wykrywalności wykroczeń tak samo jak z przestępstw. Pytane brzmi, jakiej rangi ma to być regulacja i czy kolejny komendant główny nie zechce jej zmienić? Przede wszystkim zaś trzeba pamiętać, że sztuczne windowanie statystyk to normalna praktyka policji. A jak najłatwiej wywindować problematyczną statystykę? To proste: nie przyjmując doniesienia i zniechęcając obywatela do jego złożenia. Skoro nie ma wykroczenia, to nie można rozliczyć z jego wykrycia. Zaś znacznie łatwiej jest zlekceważyć doniesienie o wykroczeniu niż o przestępstwie.

Po trzecie – i to jest być może najważniejsze – problematyczny jest etyczny aspekt tej operacji. U każdego przestępcy gdzieś w tyle głowy tkwi jednak myśl o tym, jak wymiar sprawiedliwości może potraktować jego czyn. Kategoria wykroczenia jest etycznie lżejsza niż przestępstwa. Konsekwencją nowego ujęcia będzie komunikat, płynący do złodziei i ich ofiar: polskie państwo pozwala kraść, bo w ogromnej liczbie przypadków uznaje kradzież z zwykłe wykroczenie.

Ministerstwo Sprawiedliwości dobrze zidentyfikowało problem, ale wymyśliło fatalne rozwiązanie. Jego pragmatyzm jest pozorny. Jarosław Gowin powinien pamiętać, że złudnie pragmatyczne mechanizmy często obracają się we własne przeciwieństwo.