91 greckich judaików, skradzionych w czasie II wojny światowej obywatelom tego kraju przez niemiecką organizację, odnalezionych w Polsce po wojnie, wraca do Grecji. To pierwszy w historii przypadek zwrotu obiektów nielegalnie przemieszczonych z terytorium państw obcych, a znajdujących się w Polsce.

Przekazanie zabytków było możliwe dzięki wspólnym działaniom polskiego ministra kultury i dziedzictwa narodowego, Ministerstwa Kultury Republiki Greckiej, Stowarzyszenia ŻIH oraz Żydowskiego Instytutu Historycznego im. Emanuela Ringelbluma w Warszawie. Uroczystość odbyła się na Zamku Królewskim w Warszawie.

Restytucja dóbr kultury dla Polski jest zagadnieniem szczególnym. Dla kraju, który był ponad 100 lat pozbawiony swojej państwowości, a następnie bardzo dotkliwie doświadczył okrucieństwa II wojny światowej, każdy odzyskany zabytek to symbol przywracania sprawiedliwości dziejowej

— powiedziała minister kultury Marta Cienkowska.

Odzyskiwanie dóbr kultury

Przypomniała, że Polska „od lat na całym świecie odnajduje i skutecznie odzyskuje dobra kultury zrabowane z Polski”.

Jest to dla nas niezmienny priorytet. Dlatego nikt bardziej nie rozumie, jak ogromne znaczenie ma dzisiejsze wydarzenie dla obywateli Grecji. Zabytki, obiekty stanowiące ten zbiór, który dzisiaj przekazujemy stronie greckiej, zostały zrabowane z synagog i bezprawnie odebrane obywatelom Grecji w czasie II wojny światowej przez niemiecką organizację nazistowską. Po wojnie te obiekty odnalazły się w jednej z niemieckich składnic dóbr kultury ulokowanych na terenie Polski i zostały przekazane pod opiekę jednej z najważniejszych instytucji odpowiedzialnych za pielęgnowanie pamięci i ochronę dziedzictwa żydowskiego - Żydowskiemu Instytutowi Historycznemu

— wyjaśniła Cienkowska.

Dodała, że „po wielu latach, w 2024 r. strona grecka przekazała do Ministerstwa Kultury wniosek restytucyjny zawierający bardzo kompleksową dokumentację wskazującą, że przedmioty zostały w okresie między 1941 a 1943 zagrabione na terytorium okupowanej Grecji”.

Podkreśliła wyjątkowość wydarzenia ze strony Polski.

Jest to pierwszy w historii przypadek, kiedy inne państwo korzysta ze specjalnej procedury przewidzianej w ustawie o restytucji narodowych dóbr kultury, umożliwiającej zwrot obiektów nielegalnie przemieszczonych z terytorium państw obcych i odnalezionych w Polsce. Naprawdę to historyczny moment

— zaznaczyła.

Wieloraka symbolika wydarzenia

Dr Lina Mendoni, minister kultury Republiki Greckiej, powiedziała, że „uroczystość przekazania dziewięćdziesięciu jeden żydowskich relikwii ma wieloraką symbolikę”.

Relikwie, które zostały zabrane z synagog w całej Grecji w czasie II wojny światowej, wyruszają w drogę powrotną do ojczyzny. Nie mają one jedynie wartości historycznej i artystycznej. Stanowią część żywej pamięci mojego kraju i Żydów greckich. Są splecione z opowieściami przekazywanymi przez rodziców i dziadków. Łączą się ze wspomnieniem krewnych, którzy nigdy nie powrócili z obozów, ofiar Holokaustu. Z tego powodu ich ciężar emocjonalny jest wielki, a pragnienie ich powrotu było dla nas wszystkich szczególnie silne. Dążenie do ich odzyskania wynikało, poza kwestiami prawnymi i artystycznymi, z głębokiego poczucia obowiązku. Obowiązku czczenia greckich Żydów, którzy zostali zgładzeni w czasie II wojny światowej

— podkreśliła.

Wyraz szacunku dla ofiar Holokaustu

Przewodniczący Zarządu Stowarzyszenia Żydowski Instytut Historyczny w Polsce Piotr Wiślicki ocenił, że „dzisiejszy gest jest wyrazem szacunku wobec ofiar Holokaustu, historii greckich Żydów, oraz wobec zasad, które powinny stanowić fundament współczesnej wspólnej Europy - odpowiedzialności, solidarności i sprawiedliwości”.

Dziś nie zwracamy jedynie przedmiotów, zwracamy fragment pamięci, przywracamy część historii jej prawowitemu miejscu

— zaznaczył.

Zanet Battinou, dyrektor Muzeum Żydowskiego w Grecji, do którego trafią judaika, powiedziała, że przedmioty te nie mają tylko wartości historycznej, stanowią część życia i pamięci narodowej greckich Żydów.

Systemowa grabież

Judaika zostały skradzione z synagog greckich i zrabowane obywatelom Grecji przez Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg – niemiecką organizację działającą podczas II wojny światowej, której celem była systemowa grabież dóbr kultury, dzieł sztuki, bibliotek i archiwów na okupowanych terenach Europy. Po wojnie zbiór 91 zabytkowych obiektów odnaleziono w Centralnej Składnicy Muzealnej Ministerstwa Kultury i Sztuki na zamku w Bożkowie.

Kolekcja obejmuje m.in.: 46 tkanin, 17 par rimonimów (ozdobnych zwieńczeń zwojów Tory), 9 pojedynczych rimonimów lub ich fragmentów, 1 parę zawieszek.

W latach 1951–1952 kolekcja judaików została przekazana ówczesnemu Żydowskiemu Instytutowi Historycznemu w Warszawie na podstawie protokołu zdawczo-odbiorczego.

Grecja złożyła wniosek o zwrot judaików w grudniu 2024 r. Jest to pierwszy w historii przypadek skorzystania przez inne państwo ze specjalnej procedury przewidzianej w ustawie z dnia 25 maja 2017 r. o restytucji narodowych dóbr kultury, umożliwiającej zwrot obiektów nielegalnie przemieszczonych z terytorium państw obcych, a znajdujących się w Polsce.

Przekazaniu zabytków sprzyjała World Jewish Restitution Organization – międzynarodowa organizacja reprezentująca społeczność żydowską w procesach odzyskiwania mienia utraconego w czasie Holokaustu.

CZYTAJ WIĘCEJ: „Niemcy ludziom zgotowali ten los…”. Parafraza motta „Medalionów” Zofii Nałkowskiej najlepiej oddaje prawdę historyczną…

PAP/oprac. Natalia Wierzbicka

Wszystkie najnowsze artykuły znajdziesz na wPolityce.pl/najnowsze. Nie przegap!