Fragment średniowiecznej bizantyjskiej kłódki z brązu w formie konia odnaleźli poszukiwacze w Sobótce (woj. świętokrzyskie). To unikatowy zabytek z XII lub XIII wieku. Przedmiot mógł zostać przywieziony przez rycerza wracającego z wyprawy krzyżowej do Ziemi Świętej lub zagubiony przez pielgrzyma.

Odkrycia dokonali członkowie Nadwiślańskiej Grupy Poszukiwawczej Stowarzyszenia „Szansa” z Annopola. Odkrycie miało miejsce na terenie gruntów rolnych w miejscu dawnego wczesnośredniowiecznego targowiska. Odnaleziony fragment kłódki przedstawia stylizowanego konia z otwartym pyskiem.

Sobótka to jedna z najstarszych wsi w Polsce, jej początki sięgają XI wieku. Wiedząc, że istniało tam kiedyś wczesnośredniowieczne targowisko, postanowiliśmy przebadać tę miejscowość, aby spróbować je umiejscowić i wzbogacić lokalną historię

— powiedział PAP prezes stowarzyszenia Wojciech Rudziejewski-Rudziewicz.

W poszukiwaniu śladów dawnego handlu wybraliśmy kilka działek na gruntach rolnych. Początkowo prowadziliśmy prace wokół kościoła, jednak później przesunęliśmy je o kilkaset metrów dalej, i to właśnie tam natrafiliśmy na to niezwykle ciekawe znalezisko, zabytek nietuzinkowy – ozdobną kłódkę pochodzącą z Bizancjum

— dodał.

Średniowieczny wyrób bizantyjski

Kłódka pierwotnie składała się z dwóch symetrycznych części. Wewnątrz znajdował się żelazny mechanizm blokujący. Do dziś przetrwały jedynie jego skorodowane resztki. Analizy zabytku dokonał dr hab. Marek Florek z sandomierskiej delegatury Urzędu Ochrony Zabytków. Ekspert uznał artefakt za średniowieczny wyrób bizantyjski. Według naukowca kłódka powstała najpewniej w XII lub XIII wieku. Podobne przedmioty produkowano w Bizancjum, a później na Rusi. Tradycja ich wytwarzania wywodzi się jeszcze ze starożytnego Rzymu.

Pamiątka z wypraw krzyżowych do Jerozolimy?

Znalezisko mogło być pamiątką z wypraw krzyżowych do Jerozolimy przywiezioną przez rycerza z regionu sandomierskiego. Dr hab. Florek zwrócił uwagę, że książę Henryk Sandomierski wraz z hufcem swoich rycerzy w latach 1153-1154 wyprawił się do Jerozolimy, a istnieją przesłanki, że wcześniej, w 1147 r., uczestniczył w drugiej krucjacie. W latach 1162–1163 do Ziemi Świętej pielgrzymował również Jaksa z Miechowa. Historyk wskazuje także na udział rycerzy z Ziemi Sandomierskiej w trzeciej wyprawie krzyżowej. Jedynym znanym z imienia uczestnikiem tych wypraw jest Wielisław, zwany „Jerozolimczykiem”. Postać ta widnieje jako świadek w dokumencie Kazimierza Sprawiedliwego z 12 kwietnia 1189 r. wystawionym w Opatowie. Inna możliwość zakłada, że zabytek zgubił pielgrzym.

Średniowieczne kłódki w kształcie zwierząt to rzadkie wyroby elitarne, najprawdopodobniej tworzone na indywidualne zamówienie. Najbliższymi analogiami do egzemplarza znalezionego w Sobótce są datowane na XII w. dwie kłódki bizantyjskie znajdujące się w zbiorach muzeum Uniwersytetu Harvarda w Cambridge (USA). Niemal identyczny zabytek datowany ogólnie na średniowiecze znajduje się w zbiorach prywatnych w Niemczech, prezentowany przez LOT-ART Gallery. Dalsze odpowiedniki odkryto m.in. w Koryncie, Smyrnie (obecny Izmir), Karamanie.

Wieś Sobótka

Wieś Sobótka (gmina Ożarów; pow. opatowski) istniała już w XI wieku. Jej nazwa według popularnej opinii ma pochodzić od „sobótek” – ognisk palonych w czasie pogańskiego święta obchodzonego w czasie wiosennego zrównania dnia z nocą. W rzeczywistości - zdaniem dr. hab. Florka - podobnie jak w przypadku nazw innych miejscowości lub ich części, pochodzi od soboty, dnia, w którym odbywały się tam targi. Od 1257 roku miejscowość była własnością Klasztoru Klarysek w Zawichoście.

Znaleziska dokonano blisko miejsca, gdzie dawniej stały dwór i karczma.

Mamy szczęście do nietypowych odkryć. W tym samym miejscu znaleźliśmy wcześniej złotą zausznicę. Nasza kolekcja obejmuje również monety z XVI wieku, biżuterię, medaliony oraz przedmioty z epoki brązu, takie jak zapinki i fibule

— zwrócił uwagę Rudziejewski-Rudziewicz.

Zabytek zostanie poddany profesjonalnej konserwacji oraz opisaniu naukowemu. Docelowo kłódka ma trafić do jednego z muzeów.

PAP/tt