Ciekawa i ważna dla relacji polsko-żydowskich debata pt. „Kultura pamięci o Polakach ratujących Żydów”

27 marca br. z inicjatywy Muzeum Polaków Ratujących Żydów podczas II wojny światowej im. Rodziny Ulmów w Markowej, w siedzibie Muzeum Niepodległości w Warszawie, miała miejsce bardzo ciekawa i ważna dla relacji polsko-żydowskich debata pt. „Kultura pamięci o Polakach ratujących Żydów”.

W wystąpieniach panelistów, którymi byli: inicjator spotkania - Waldemar Rataj, dyrektor Muzeum Polaków Ratujących Żydów, dr Mateusz Szpytma, wiceprezes Instytutu Pamięci Narodowej, Karol Madaj, p.o. dyrektora Instytutu Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego oraz moderator dyskusji - dr Jacek Konik, a także w wypowiedziach uczestników spotkania pojawiło się kilka wątków, na które warto zwrócić uwagę:

1. Mimo odznaczenia przez Instytut Yad Vashem ponad siedmiu tysięcy Polaków medalem „Sprawiedliwi wśród Narodów Świata” jest to nadal liczba, która nie odzwierciedla wkładu naszych rodaków w ratowanie, w czasie II wojny światowej, tysięcy Żydów od Zagłady (Holocaustu).

2. Uznając, że motywy, którymi kierowały się osoby udzielające Żydom pomocy były różne trzeba pamiętać, że w większości wynikały one z zasad moralnych i dawnych stosunków sąsiedzko-towarzyskich. Jednocześnie nie można nie dostrzegać, że do dnia dzisiejszego pojawiają się (nawet w poważnych opracowaniach naukowych), zarzuty o kierowaniu się przede wszystkim chęcią zysku materialnego (co oczywiście zdarzało się, ale zdecydowanie rzadko).

3. Nie należy zapominać, jak wielkim obciążeniem, poza sprawami egzystencjalnymi, była dla udzielających pomocy świadomość, że działalność ta jest zagrożona karą śmierci. W kontekście powyższego powinniśmy docenić, że sytuacje, w których opiekujący się Żydami odmawiali im dalszej pomocy, były nieliczne. Potwierdzeniem powyższego jest fakt, że w Markowej, mimo bestialskiego mordu na rodzinie Ulmów, do końca wojny przetrwało 21 ukrywających się Żydów.

4. Mówiąc o Holocauście i Polakach ratujących Żydów od Zagłady ciągle zbyt mało jest informacji o innych formach pomocy, np. takich jak akcja wystawiania fałszywych dokumentów (w tym przez katolickich księży - świadectw chrztu), które pozwoliły przeżyć tysiącom Żydów na tzw papierach aryjskich.

5. Nadal istnieje wiele „białych plam” wymagających sumiennych badań. Nie uciekając od opisu zachowań, które zasługują na potępienie, warto w ramach budowania polityki historycznej przybliżać młodemu pokoleniu Polaków i Żydów zachowania pozytywne (często heroiczne).

6. Wśród wielu kontrowersyjnych opinii i bezstronnego opisu faktów, zdecydowanie zbyt mało jest propolskich relacji ocalałych z Holocaustu Żydów, ich potomków i poważnych żydowskich historyków.

7. Należy bardzo aktywnie rozwijać dialog między środowiskami żydowskimi i polskimi, sięgając nie tylko do historii najnowszej, ale również do kilkusetletnich wzajemnych relacji tych dwóch społeczności żyjących na terenach dawnej Rzeczypospolitej.

W świetle powyższych uwag otwarcie przed 10 laty Muzeum im. Rodziny Ulmów i rola, jaką ta instytucja odgrywa w przywracaniu pamięci narodowej oraz budowaniu partnerskich stosunków polsko-żydowskich, opartych na solidnych badaniach historycznych i dialogu, uwzględniającym różnorodność ocen i opinii obu stron, jest nie do przecenienia.

Dodatkowym walorem debaty (nie zaplanowanym przez organizatorów) stał się fakt, że kilka dni wcześniej został ogłoszony, budzący wiele napięć i kontrowersji List Konferencji Episkopatu Polski z okazji 40 rocznicy wizyty Jana Pawła II w rzymskiej Synagodze Większej poświęcony kontaktom między religiami katolicką i judaistyczną. Oba wydarzenia spina jedna klamra: świadomość potrzeby ciągłego poszerzania wiedzy o wielowiekowej koegzystencji Żydów i Polaków oraz konieczność poszukiwania wspólnych korzeni w coraz bardziej zatomizowanym świecie.