Wiceprezes IPN Szpytma: Lista mieszkańców Markowej, którzy podczas II wojny światowej ratowali Żydów, może się okazać niekompletna

„Lista mieszkańców Markowej na Podkarpaciu, którzy podczas II wojny światowej ratowali Żydów, może się okazać niekompletna. Ponad 90-letnia mieszkanka Jerozolimy zobaczyła zdjęcie swoich rodziców i przypomniała sobie, że też ukrywała się w Markowej” – powiedział PAP wiceprezes Instytutu Pamięci Narodowej Mateusz Szpytma. Wiceprezes IPN postawił dziś znicz na grobie, z którego ekshumowano bł. rodzinę Ulmów na cmentarzu parafialnym w Markowej.

W 4,5-tys. Markowej przed wojną żyło 120 Żydów. Uratowało się 21 - wszyscy ci, których ukrywali mieszkańcy wsi. Okazuje się jednak, że dotychczasowa liczba ocalałych i tych, którzy nieśli pomoc, może być niekompletna.

Skontaktował się ze mną pan z Izraela, który powiedział, że pewna pani zobaczyła w jednej z moich publikacji zdjęcie swoich rodziców i przypomniała sobie, że przez pewien czas, do marca 1944 roku, ukrywała się w Markowej. Tylko nie jest w stanie sobie przypomnieć, a ma ponad 90 lat, kto ją ukrywał. Dlatego prosi o pomoc w odnalezieniu rodziny

— powiedział PAP wiceprezes IPN Mateusz Szpytma, który od lat bada historię Markowej w czasie okupacji.

Ona (90-letnia mieszkanka Jerozolimy) do czasu zbrodni na rodzinie Ulmów była ukrywana w Markowej, ale później gospodarze się przestraszyli i poprosili, żeby znalazła inne miejsce schronienia. Dzisiaj możemy nadal powiedzieć, że w Markowej przeżyło 21 Żydów, ale możemy dodać, że było ich więcej przynajmniej o tę jedną osobę

— dodał Szpytma.

W Markowej kilka rodzin ukrywało Żydów. Najgłośniejszy jest tragiczny przypadek rodziny Ulmów, której beatyfikację przeżywaliśmy w ubiegłym roku. Wiosną 1944 r. niemieccy żandarmi z posterunku w Łańcucie 24 marca 1944 r. dokonali masakry w domu Ulmów. Najpierw zginęli Żydzi. Następnie na oczach dzieci Ulmów rozstrzelano Józefa i jego żonę Wiktorię, która była w siódmym miesiącu ciąży. Na końcu zabito dzieci - ośmioletnią Stanisławę, sześcioletnią Barbarę, pięcioletniego Władysława, czteroletniego Franciszka, trzyletniego Antoniego i półtoraroczną Marię. W masakrze zginęło 16 osób.

CZYTAJ TAKŻE: Dzień Pamięci Polaków Ratujących Żydów. Prezydent: Pozostali wierni najwyższym ideałom, nawet w obliczu śmiertelnego zagrożenia

Żydzi mieszkali z Szylarami 19 miesięcy

Inna rodzina z Markowej, w styczniu czwartego roku wojny, Antoni i Dorota Szylar mieszkający wraz z pięciorgiem dzieci Zofią, Heleną, Franciszkiem, Eugeniuszem i Janiną, najstarsze miało 21, najmłodsze cztery lata, przyjęli siedmioosobową żydowską rodzinę Weltzów, w tym czteroletnie dziecko. Zrobili im kryjówkę na strychu domu. Wiceprezes IPN Mateusz Szpytma postawił dziś znicz na grobie, z którego ekshumowano rodzinę Ulmów na cmentarzu parafialnym w Markowej.

Wysoką na metr, szeroką i długą na cztery metry, z wąskim wejściem

— wspominał 93-letni Eugeniusz Szylar.

Żydzi spali na raty po dwie, trzy godziny. W nocy kobiety szły pranie zrobić, więc u nas paliło się jak z lokomotywy. Żeby ciepło było, żeby ogrzać cały dom. Później wynosiły i wieszały na polu po kryjomu

— opowiada Szylar, cofając się pamięcią do czasu, gdy miał 11 lat.

Wspomina też mamę, która dwa razy w tygodniu piekła po sześć bochenków chleba, żeby wyżywić dwie rodziny.

Jandzia (siostra) miała wtedy cztery lata. Już zaczynała rozumieć, dlatego pytała się mamy, po co codziennie nosi na strych chleb i co to za ręce, które stamtąd wystają

— opowiadał Szylar.

Żydzi mieszkali z Szylarami 19 miesięcy - od stycznia 1943 r. do lipca 1944 r., aż do wyzwolenia. Wszyscy przeżyli. Wyjechali do Stanów Zjednoczonych i przez lata utrzymywali kontakt z Szylarami. Helena Szylar-Kielar, Zofia Szylar-Broda oraz pośmiertnie Antoni i Dorota Szylarowie zostali 11 lutego 1992 r. uhonorowani medalem „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata”.

W Markowej jest Muzeum Polaków Ratujących Żydów podczas II wojny światowej. To pierwsze w Polsce muzeum upamiętniające Polaków, którzy narażając życie, ratowali Żydów. Budynek pokryty spatynowaną blachą przypomina prosty wiejski dom albo dużą stodołę.

CZYTAJ TAKŻE: Dzień Pamięci Polaków Ratujących Żydów. Prezydent: Pozostali wierni najwyższym ideałom, nawet w obliczu śmiertelnego zagrożenia

koal/PAP