Polska w czasie II wojny światowej poniosła największe szkody demograficzne. Prof. Grabowski: Straciliśmy około 5,9 mln obywateli

Za najbardziej prawdopodobną wielkość strat osobowych II Rzeczypospolitej w latach II wojny światowej należy, w chwili obecnej, przyjąć liczbę ok. 5,9 mln

— mówi PAP dr hab. Waldemar Grabowski z Biura Badań Historycznych IPN. Zastrzega, że są to dane szacunkowe.

W czasie II wojny światowej Polska poniosła relatywnie największe straty i szkody demograficzne spośród wszystkich państw walczących i okupowanych. Do dzisiaj jednak rozmiar tych strat oraz zakres represji nie jest dokładnie znany.

Przyjmujemy obecnie, że Polska w okresie drugiej wojny światowej straciła ok. 5,9 mln obywateli, czyli w dalszym ciągu nasze szacunki oscylują wokół znanej od wielu lat liczby sześciu milionów ofiar

— powiedział Grabowski, przypominając, że po raz pierwszy liczbę ok. 6 mln polskich obywateli, którzy zginęli podczas wojny, podało w 1947 r. Biuro Odszkodowań Wojennych przy Prezydium Rady Ministrów w Warszawie.

W okresie Polski Ludowej liczbę polskich ofiar II wojny światowej ustalił jeden z komunistycznych dygnitarzy - Jakub Berman. Był on współtwórcą podstaw państwa komunistycznego w Polsce, współodpowiedzialnym za zbrodnie komunistyczne okresu stalinowskiego. Pod koniec 1946 r. znane mu były trudności statystyków i demografów dotyczące ustalenia liczby polskich obywateli zabitych podczas wojny. Berman, pełniący wówczas funkcję podsekretarza stanu w Prezydium Rady Ministrów, zadecydował, że liczba ofiar II wojny światowej wynosi 6 mln 28 tys.

Warto jednak dodać, że Berman podał tę liczbę arbitralnie i niezależnie od wyliczeń Biura Odszkodowań Wojennych

— zaznaczył historyk.

Mimo że badacze przyjmują liczbę 6 mln ofiar spośród wszystkich obywateli II Rzeczypospolitej, w tym ok. 3 mln polskich Żydów, istnieją bardzo poważne trudności w dokładnym oszacowaniu strat.

Problemy zaczynają się już od samego początku, czyli od tego, że w 1939 roku nikt nie znał dokładnej liczby polskich obywateli, ponieważ ostatni przedwojenny spis powszechny miał miejsce osiem lat przed wojną, czyli w 1931 roku

— powiedział Grabowski.

To podstawowy problem. Nikt nie wie ile dokładnie osób żyło w Polsce 31 sierpnia 1939 roku, czyli już na samym początku badania poruszamy się w kręgu szacunków. Przyjmuje się, że tuż przed wybuchem wojny w II Rzeczypospolitej żyło niewiele ponad 35 mln osób

— dodał.

Kolejną trudnością przy obliczaniu strat jest podział Polski dokonany przez dwóch okupantów - III Rzeszę Niemiecką i Związek Sowiecki (pomijając uzyskanie części polskich ziem przez Słowację i Litwę). Dodatkowo terytorium okupowane przez Niemców było podzielone na dwie części: ziemie włączone (anektowane) bezpośrednio do III Rzeszy – poza tzw. Krajem Warty to także m.in. Śląsk, Pomorze i rejon Ciechanowa oraz drugą - obszar Generalnego Gubernatorstwa.

To oznacza, że nie było jednej administracji władz okupacyjnych, których spisy dotyczyłyby wszystkich obywateli II Rzeczypospolitej. Do dziś stoimy przed problemem ujednolicenia danych, bo o ile spis, np. w 1943 roku w Generalnym Gubernatorstwie, przeprowadzili Niemcy, to na Kresach Wschodnich już takiego spisu nie było

— tłumaczył historyk.

Pierwsze - w miarę precyzyjne - dane dotyczące mieszkańców Polski pojawiają się dopiero w lutym 1946 r. Według danych GUS, na polskich ziemiach, już po zmianie granic - co jest dodatkową trudnością przy podawaniu szacunków - mieszkało prawie 24 mln osób.

Proszę zwrócić uwagę, że z tego wynika, że Polsce „ubyło” ponad 11 mln osób. Nie są to jednak dane, które pozwoliłyby nam oszacować straty osobowe choćby z tego tylko powodu, że nie zakończył się jeszcze proces migracji i ludzie dopiero wracali do kraju - zresztą nie tylko z Zachodu, ale także Wschodu

— mówił historyk.

Przypomniał też, że po wojnie poza dobrowolnymi migracjami odbywały się też przesiedlenia np. ze Związku Sowieckiego do Polski. Do końca 1948 r. tylko z ZSRS zostało przesiedlonych 658 140 obywateli II RP, w tym było 94,46 proc. Polaków. Według innych danych – w latach 1946–49 ze Wschodu miano przesiedlić 689 tys. osób. Przymusowa migracja odbywała się także w drugą stronę - z Polski do Związku Sowieckiego byli przesiedlani m.in. Ukraińcy i Białorusini.

Z kolei z innych państw niż ZSRS do Polski w latach 1944-49 wróciło prawie 2,3 mln obywateli; wśród nich np. żołnierze Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. Powroty Polaków z Zachodu trwały do końca lat 50.; w kolejnych latach było już ich mniej, zdarza się jednak, że dochodzi do nich także dziś.

Innym czynnikiem utrudniającym szacowanie polskich strat osobowych jest fakt, że w spisie z 1946 roku uwzględniono również te osoby, które w wyniku wojny znalazły się na polskich ziemiach, np. przybyły z terenów wschodnich. Widzimy zatem wyraźnie, że nie możemy na jego podstawie uznać, że dotyczy on wyłącznie obywateli II Rzeczypospolitej

— dodał Grabowski.

Ponadto z powodów politycznych w Polsce Ludowej nie uwzględniano ofiar, które straciły życie pod okupacją sowiecką. Dopiero po 1989 r. dokonano takich szacunków. W sprawie strat bezwzględnych na wschodzie wśród Polaków dość powszechnie przyjmuje się liczbę ok. 500 tys.

W najnowszym „Biuletynie IPN”, który ukaże się 14 września br., Waldemar Grabowski zwraca też uwagę, że skalę problemów w ustaleniu precyzyjnej liczby obywateli polskich, którzy utracili życie, obrazują prace nad ustaleniem strat Wojska Polskiego.

W zależności od źródła możemy podać rozpiętość tych strat od 123 178 do 147 256, przy czym w tym ostatnim wypadku należałoby dodać straty Armii Krajowej (ZWZ-AK) poza Powstaniem Warszawskim. Dodajmy, w latach dziewięćdziesiątych XX wieku opublikowano dane imienne dotyczące 119 720 żołnierzy. Jest to najbardziej rozpoznana grupa strat osobowych – od 81,30 do 97,19 proc. w zależności od przyjętej wielkość strat

— podał Grabowski.

Przypomniał, że zagadnienie strat osobowych (bezwzględnych) II Rzeczypospolitej było przedmiotem dociekań już w czasie II wojny światowej, m.in. Ministerstwa Prac Kongresowych Rządu RP w Londynie. We wrześniu 1944 r. stwierdzono, że II RP straciła ponad 4,1 mln swoich obywateli, w tym prawie 2,5 mln Żydów.

Historyk podkreślił też konieczność prowadzenia dalszych badań naukowych.

Jeżeli rozpatrujemy możliwość ustalenia w miarę precyzyjnych danych dotyczących strat osobowych państwa polskiego w wyniku II wojny światowej, to należy podkreślić konieczność prowadzenia nadal badań poświęconych poszczególnym miejscowościom (miastom, miasteczkom itp.). Takie badania były prowadzone w przeszłości. Dla przykładu podajmy, że liczba mieszkańców Poznania według danych GUS z lat 1939 i 1946 zmniejszyła się o 3299 osób. Natomiast faktycznie aż 14 413 mieszkańców tego miasta utraciło życie

— napisał.

W Warszawie według danych z 1939 i 1946 r. „ubyło” 702 tys. 50 mieszkańców. Natomiast według dotychczasowych badań straciło życie 685 tys. mieszkańców stolicy.

Instytut Pamięci Narodowej od kilku lat nadzoruje, prowadzony przez Fundację Polsko-Niemieckie Pojednanie, program „Straty osobowe i ofiary represji pod okupacją niemiecką” (www.straty.pl). W jego ramach zbierane są informacje o ofiarach wojny i osobach represjonowanych przez niemieckich okupantów; obecnie baza udostępnia dane o blisko 4,5 mln ofiar i osobach represjonowanych. Podając imię, nazwisko i ewentualnie datę urodzenia każdy może odnaleźć informacje o konkretnych osobach i ich losach w czasie wojny. We wrześniu fundacja ma przedstawić nową odsłonę strony internetowej tej bazy.

Instytut dysponuje także tzw. zbiorem akt wschodnich oraz, od 2013 r., „Indeksem Represjonowanych” - programem dokumentacyjnym o ofiarach sowieckiej okupacji, który wcześniej przez wiele lat prowadził Ośrodek KARTA we współpracy z rosyjskim Memoriałem. Wykorzystywana przez pracowników centrum baza internetowa „Indeksu” zawiera informacje dotyczące 316 tys. osób (www.indeksrepresjonowanych.pl), z kolei tzw. wewnętrzna baza „Indeksu” liczy ponad 1,2 mln rekordów.

ems/PAP

Polecamy materiały telewizji wPolsce.pl:

-

Masz jeszcze szansę na skorzystanie z wyjątkowej oferty!

Zamów i opłać roczną prenumeratę pakietu: tygodnik „Sieci” i miesięcznik „wSieci Historii”, a książkę Jacka i Michała Karnowskich „Pilnujmy Polski!” otrzymasz GRATIS!

Pospiesz się! Szczegóły na: https://www.wsieciprawdy.pl/prenumerata.html