Na dziedzictwo kulturowe składa się twórczość wyrażona w dziełach sztuki czy literatury. Są nim również instytucje (archiwa, biblioteki, muzea, uniwersytety) i zbiory kościelne czy prywatne, które gromadzą dziedzictwo materialne. Ale kultura to przede wszystkim ludzie, którzy ją tworzą, czerpią z niej, by podnosić poziom wiedzy, wrażliwości, jakość społecznych relacji.

W przededniu II wojny światowej mogło się zdawać, iż normy prawa międzynarodowego (np. IV protokół konwencji haskiej) gwarantują zachowanie tak rozumianego dorobku ludzkości, który poza wartościami istotnymi dla danej wspólnoty ma również walor uniwersalny. Rzeczywistość zarówno niemieckiej, jak i sowieckiej okupacji przekreśliła jednak wyobrażenia o „cywilizowanym” przebiegu wojny, przekroczyła także zakres przygotowań na wypadek jej wybuchu (plany ewakuacji, zaplecze magazynowe). Okupacja niemiecka przyniosła dokonywane w imieniu nazistowskiego państwa konfiskaty dóbr kultury (np. na podstawie rozporządzenia z grudnia 1939 r. o zajęciu dzieł sztuki na terenie Generalnego Gubernatorstwa) uznanych za cenne z perspektywy Kulturpolitik; niszczenie pozostałych, istotnych dla polskiej wspólnoty kulturowej, będących jednak zaprzeczeniem tezy o niemieckości okupowanych terytoriów. Okupacja ta oznaczała również przejmowanie instytucji kultury z zamiarem przekształcenia ich w sprawne instrumenty propagandy (np. antysemickiej), wreszcie przyniosła eksterminację środowisk inteligenckich. Okupacja sowiecka (1939–1941) połączyła działania niszczycielskie (np. wobec dóbr podworskich i kościelnych, elit społecznych) z bardziej rozwiniętymi mechanizmami ideologicznej reinterpretacji dziedzictwa, stała się tym samym „laboratorium” zarządzania kulturą, użytecznym na ziemiach polskich w szerszej skali po 1945 r.