Czy można zjeść kota? Płaszczyzna styku człowieka i zwierzątCzy można zjeść kota? "Wymagająca mądrego podejścia płaszczyzna styku człowieka i zwierząt jest coraz większa.

Niewątpliwie wiele zapisów prawnych odnoszących się do zwierząt i do przyrody w ogóle wymaga doprecyzowania, zmiany i udoskonalenia.
Zwierzę może być zarówno przyjacielem człowieka, jak i jego pokarmem, cenną częścią ekosystemu, elementem gospodarki, problemem społecznym lub zagrożeniem. Wszystko zależy od sytuacji, od tego, z jakim gatunkiem mamy do czynienia, a nawet od pory roku. Prawo próbuje te różne wcielenia zwierzęcia zdefiniować i uregulować.
Przyjrzyjmy się dzikowi Sus scrofa. Zgodnie z rozporządzeniem ministra środowiska w sprawie ustalenia listy gatunków zwierząt łownych dzik jest zwierzęciem łownym. Można na niego w określony sposób polować, ale absolutnie nie wolno go hodować (ewentualnie ranny dzik mógłby trafić do ośrodka rehabilitacji zwierząt; sprawa komplikuje się ze względu na przepisy sanitarne dotyczące ASF – afrykańskiego pomoru świń).
Według tego samego rozporządzenia jeleń szlachetny Cervus elaphus jest także zwierzęciem łownym, na które poluje się zgodnie z zatwierdzonymi planami łowieckimi i z zachowaniem okresów ochronnych.
Jednocześnie jednak jeleń szlachetny wymieniony jest także w ustawie o organizacji hodowli i rozrodzie zwierząt gospodarskich. Ta podwójna tożsamość sprawia, że jelenie można także hodować, podobnie jak krowy czy konie. Nie może dotyczyć to jednak zwierząt dzikich, lecz zgodnie z ustawą jedynie zwierząt „utrzymywanych w warunkach fermowych w celu pozyskania mięsa lub skór, jeżeli pochodzą z chowu lub hodowli zamkniętej, o których mowa w przepisach prawa łowieckiego, albo chowu lub hodowli fermowej”.
A co z jeżem?
Inną grupą zwierząt są zwierzęta podlegające gatunkowej ochronie prawnej. Nie można na nie ani polować, ani ich hodować. Co można zrobić, żeby pomóc rannemu zwierzęciu podlegającemu ochronie gatunkowej (czyli wymienionemu w rozporządzeniu w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt, na przykład któremuś z gatunków jeży)? W normalnej sytuacji nie można go chwytać ani nawet płoszyć. Jeżeli jednak wymaga pomocy, można wejść w jego posiadanie, czyli – inaczej mówiąc – złapać, pomóc mu i niezwłocznie wypuścić albo przekazać do specjalnego ośrodka rehabilitacji. Jeżeli jednak spotkalibyśmy ranne zwierzę należące do kategorii łownych, nie możemy „wchodzić w jego posiadanie”, nawet w celu udzielenia mu pomocy, bo w świetle prawa byłoby to kłusownictwem. Schwytać na przykład ranną sarnę czy zająca może tylko ten, kto dysponuje stosowną decyzją odpowiedniego organu.
Przypadek kota
Interesująco wygląda sytuacja kota domowego. Jeżeli mieszka w domu, wówczas w świetle Ustawy o ochronie zwierząt jest zwierzęciem domowym, czyli „zwierzęciem tradycyjnie przebywającym wraz z człowiekiem w jego domu […] utrzymywanym przez człowieka w charakterze jego towarzysza”. Jeżeli by się takiego towarzysza zjadło, byłoby to karalne jako znęcanie się nad zwierzęciem. Nic jednak nie stoi na przeszkodzie, żeby zjeść kurę, nawet jeżeli – co przecież się zdarza – wyjściowo trzymałoby się ją w celach towarzyskich.
Jeżeli kot jest bezpański, sytuacja się zmienia. Z jednej strony według wyżej wymienionej ustawy jest zwierzęciem bezdomnym (powinien więc trafić do schroniska), z drugiej strony – w tej samej ustawie określany jest jako zwierzę wolnożyjące, czyli… w przypadku kota nie wiadomo jakie. Gminy zalecają zostawianie na zimę otwartych okienek piwnicznych, a jednocześnie odławiają część kotów do schronisk lub zastanawiają się nad możliwością ich sterylizacji w celu zmniejszenia populacji.
Być może wolno żyjący kot powinien być traktowany jak jego dziki przodek – żbik? Byłoby to analogiczne do przypadku gołębi miejskich, których zdziczałe populacje są uznawane za formę miejską gołębi skalnych – Columba livia f. urbana – i podlegają ochronie gatunkowej. W przypadku gołębi skalnych formy miejskiej należy jednak napomknąć, że ich pozycja w świetle rozporządzenia o ochronie gatunkowej zwierząt jest nieco inna niż pozostałych chronionych gatunków. To z kolei ważne dla zarządców budynków.
W przypadku wolno żyjących kotów uznanie ich za żbiki, a co za tym idzie objęcie ochroną gatunkową, byłoby jednak złym pomysłem. Takie wsparcie zdziczałych populacji spowodowałoby szkody w przyrodzie – koty są bardzo sprawnymi drapieżnikami, dziesiątkującymi populacje ptaków. Nie ma co się łudzić – każdy kot, który jest wypuszczany swobodnie przez właścicieli, regularnie podczas spacerów zabija ptaki. Kot, który żyje samopas, robi to także. Nikt nie posiada statystyk, jakie są to ilości, z pewnością jednak liczba ptaków zabijanych każdego roku przez domowe koty – niepolujące dla zaspokojenia głodu – liczy sobie wiele zer i należy do głównych czynników śmiertelności drobnych ptaków.
Wolno żyjące koty nie są przy tym naturalnym elementem przyrody, drapieżnikiem regulującym liczebność swoich ofiar zgodnie z naturalnym porządkiem, jak na przykład specjalizujące się również w drobnych ptakach krogulce. Koty nie boją się ludzi, śmiało korzystają z ich sąsiedztwa i pomocy. Nie są więc naturalną częścią ekosystemu i mają pozycję uprzywilejowaną, w przeciwieństwie do swoich ofiar, które muszą się mierzyć z przeciwnościami stawianymi przez środowisko (co innego żbiki, dzicy przodkowie kotów domowych, gatunek niezmiernie rzadki, dla którego zachowania powinniśmy dołożyć wszelkich starań).
Bocian w świetle rozporządzenia
Dlaczego spojrzenie na zwierzęta z perspektywy przepisów jest ważne? Czy stanowi tylko rozrywkę intelektualną na kształt krzyżówki lub łamigłówki? (Można wyobrazić sobie grę na przykład o następujących zadaniach: spotykasz łosia, który nie może się wydostać z ogrodzonego terenu. Co robisz: a – uwalniasz zwierzę, b – zawiadamiasz służby podległe wójtowi, burmistrzowi lub prezydentowi, c – zwracasz się z wnioskiem do powiatowego lekarza weterynarii).
Istota takich analiz jest inna. Przepisy prawne, przy których formułowaniu wykorzystano zarówno wiedzę prawniczą, jak i wiedzę przyrodniczą, znajomość ekologii, biologii gatunków i funkcjonowania ekosystemów, pozwalają na rozwiązanie wielu trudnych problemów. Na przykład, kto w sytuacji awaryjnej ma się zająć ranną sarną na autostradzie – od razu do prawa łowieckiego, regulującego kwestie gatunków łownych takich jak sarna, dołączają się nadrzędne kwestie ochrony zdrowia i życia ludzkiego, jak również obowiązki zarządcy drogi, wynikające z innych jeszcze przepisów.
Kto może pomóc zagubionemu koniowi, czyli zwierzęciu gospodarskiemu, i gdzie powinien on trafić, jeżeli nie znajdzie się właściciel; tu następuje zmiana klasyfikacji na zwierzę bezdomne, któremu trzeba pomóc ze względu na jego dobro, a także ze względu na ewentualne zagrożenie, jakie spowodowałby, na przykład wbiegając na jezdnię.
W jakich okolicznościach przypadkowy przechodzień może schwytać bociana czarnego, żeby udzielić mu pomocy? Trzeba pamiętać, że jest to gatunek chroniony i nawet na jego fotografowanie, mogące go niepokoić, trzeba uzyskać zezwolenie.
Kto i jakie działania powinien podjąć w przypadku dzików przesiadujących co wieczór na osiedlu przy sklepie spożywczym i napastujących ludzi z zakupami?
Odpowiednio skonstruowane przepisy prawne pozwalają na zrównoważone gospodarowanie zasobami przyrody, na korzystanie z dobrodziejstw płynących z sąsiedztwa populacji różnych zwierząt i cieszenia się ich obecnością, na rozwiązywanie sytuacji konfliktowych, na ochronę zwierząt i stworzenie możliwości harmonijnego współistnienia.
Niewątpliwie wiele zapisów prawnych odnoszących się do zwierząt i do przyrody w ogóle wymaga doprecyzowania, zmiany i udoskonalenia. Tym bardziej że procesy synantropizacji (czyli zajmowania siedlisk stworzonych przez człowieka) i synurbizacji (zasiedlania rozrastających się miast), sprawiają, że wymagająca mądrego podejścia płaszczyzna styku człowieka i zwierząt jest coraz większa.
Artykuł z 37/2021 numeru tygodnika „Sieci”.
