Święta Bożego Narodzenia w okupowanej Warszawie były obchodzone w tragicznym nastroju. Warszawiacy starali się jednak kultywować jak najwięcej tradycji bożonarodzeniowych – mówi PAP Michał Tomasz Wójciuk, historyk z działu historycznego Muzeum Powstania Warszawskiego.

Święta Bożego Narodzenia obchodzone w Warszawie podczas okupacji były naznaczone tragizmem i smutkiem.

Działania Niemców, m.in. przemoc i terror wymierzone w ludność polską i żydowską, powodowały ogromne spustoszenie w psychice Polaków. Niełatwo było o tym wszystkim zapomnieć, nawet w święta Bożego Narodzenia

— powiedział Michał Tomasz Wójciuk. Historyk wskazał również, że wiele rodzin spędzało święta w rozłące.

Należy pamiętać, że część żołnierzy Września ’39 przebywała w obozach jenieckich. Również część rodzin pozostała na terenie, który znalazł się pod okupacją sowiecką

— przypomniał.

Rozmówca PAP zaznaczył, że „tragizm był wyczuwalny podczas obchodów Bożego Narodzenia w każdym roku okupacji”.

Wielka niepewność odnośnie do tego, co przyniesie nadchodzący czas, nie dawała o sobie zapomnieć. Były to zatem smutne święta

— zwrócił uwagę Wójciuk. Pomimo rzeczywistości wojennej warszawiacy starali się jednak spędzić ten czas wyjątkowo.

Chciano zachować chociaż iskierkę nadziei. Starano się sprawić, żeby te święta naprawdę były świętami

— podkreślił historyk.

Przygotowanie wigilii w sytuacji kryzysu oraz niemożności kupienia różnych produktów spożywczych nie było jednak łatwym zadaniem.

Produkty starano się mimo wszystko zdobywać, chociażby na czarnym rynku, bądź zastępować tradycyjne potrawy czymś innym

— zaznaczył Wójciuk.

„W zdobyciu opłatka pomagały chociażby parafie”

Podczas wigilii niewątpliwie nie mogło zabraknąć opłatka.

W zdobyciu opłatka pomagały chociażby parafie. Jeżeli natomiast opłatka zabrakło, to do podzielenia się z najbliższymi mógł posłużyć chleb

— wyjaśnił historyk.

Znamy też relacje o pieczeniu opłatków w rodzinach. Tradycja dzielenia się opłatkiem – niezależnie od wojny – jest trwałym elementem wigilii i symbolem jedności

— dodał badacz.

W rozmowie z PAP historyk zwrócił także uwagę na to, że wygląd stołu wigilijnego zależał od sytuacji finansowej gospodarzy.

Część warszawiaków, która miała możliwości wynikające ze statusu finansowego, była w stanie pozyskać różne produkty, które nie były jednak dostępne dla większości mieszkańców miasta

— powiedział. Jak jednak dodał, „nawet zamożniejsza część warszawiaków ograniczała się do podstawowych potraw”. Osoby mniej zamożne również starały się pozyskiwać produkty do przygotowania wigilijnych potraw na czarnym rynku, a także od znajomych lub korzystając z pomocy pośredników.

Ciekawym zjawiskiem jest zastępowanie tradycyjnych potraw zamiennikami

— wskazał Wójciuk. Bardzo często na wigilijnym stole gościły rybki stynki, które smażono. Historyk powiedział, że „smażono również placki ziemniaczane, a także gotowano ziemniaki, które następnie zjadano z cebulą, gotowano też soję”.

Mamy również jedną z relacji, z której dowiadujemy się, że zakonspirowany Związek Artystów Scen Polskich przygotował wigilię. To o tyle niesamowite wydarzenie, że uczestniczyło w niej 150 osób – jak wspominał aktor i reżyser Zbigniew Koczanowicz – a podczas wieczerzy podano zupę grzybową z kluskami, czarną kawę zbożową, a nawet po kawałeczku smażonego karpia, co było wysokiej klasy rarytasem

— zaznaczył rozmówca PAP.

Na świątecznym stole nie mogło zabraknąć słodyczy. Były pierniczki, pojawiały się także cukierki.

Pieczono też ciasto z marchwi. Było to pewnego rodzaju ciasto marchewkowe, choć smakowało ono inaczej niż nam dzisiaj znane. To ciasto było jednak substytutem słodkiego, które pojawia się na stole wigilijnym. Znamy też relację o pieczeniu piernika, do którego dodawano jako aromat napar kwiatu lipowego, co dawało niesamowite wrażenia zapachowe

— powiedział Wójciuk.

Utrudnione spotkania wigilijne

W czasie okupacji spotkania wigilijne były jednak utrudnione ze względu na godzinę policyjną.

W różnym okresie była ona wyznaczana na różne godziny. W 1939 r. obowiązywała bardzo wcześnie, ponieważ od godz. 20. W 1940 r. została wyznaczona później, ponieważ obowiązywała od godz. 23, a rok później – od godz. 22. Z kolei w latach 1942-1943 znów obowiązywała od godz. 20

— przypomniał rozmówca PAP.

To sprawiało, że tradycja spotkań rodzinnych w Wigilię jest zachwiana

— dodał. W tej sytuacji przy wigilijnym stole spotykano się na krótkie spotkanie po południu bądź przychodziło się przed godziną policyjną i zostawało na noc u gospodarzy wieczerzy.

Godzina policyjna uniemożliwiała również uczestniczenie w Mszy św. pasterskiej.

Oczywiście w trakcie wojny pasterki były, ale nie w tym czasie, do którego jesteśmy przyzwyczajeni, czyli o północy

-– wyjaśnił Wójciuk. Pasterki były odprawiane o godz. 6 rano 25 grudnia, czyli w czasie, kiedy godzina policyjna była zakończona, a po ulicach można już było chodzić.

Tradycyjnym elementem świąt Bożego Narodzenia jest choinka, której mimo okupacyjnej rzeczywistości nie mogło zabraknąć.

Choinka nie mogła być jednak jakoś spektakularnie oświetlona, ponieważ obowiązywało zaciemnienie i był zakaz oświetlania z uwagi na ewentualne naloty lotnicze, a Niemcy tego ściśle przestrzegali

— zaznaczył rozmówca PAP.

Na okupacyjnych zdjęciach z mieszkania dziennikarza i varsavianisty Olgierda Budrewicza widzimy zapaloną świeczkę przymocowaną do choinkowej gałązki i zimne ognie. Zdjęcia z czasu okupacji pozwalają nam zobaczyć, jak choinki ubierano. Używano do tego papierowych łańcuchów, zabawek wykonanych z papieru, zdarzały się także szklane bombki. Pięknie wyglądała np. choinka w mieszkaniu, gdzie świętował z przyjaciółmi Zbigniew Jasiński „Rudy”, który w Powstaniu Warszawskim był dziennikarzem „Błyskawicy”, autorem wiersza „Żądamy amunicji”. Niewielkie drzewko z dużą liczbą ozdób w większości wykonanych własnoręcznie

-– powiedział historyk. Aby światło z choinek nie wydostawało się na zewnątrz, dodatkowo starano się obudowywać okna elementami ciemnymi, które pozwalały na wyciemnienie pomieszczenia.

Kultywowanie zwyczaju kolędowania

W okupacyjnej Warszawie starano się również kultywować zwyczaj kolędowania.

Śpiew jednak kojarzy się z radością, o której w wojennej niepewności o los bliskich znajdujących się w obozach koncentracyjnych czy w aresztach śledczych, a także członków partyzantki i konspiracji trudno było mówić

— podkreślił Wójciuk. W trakcie okupacji nie zaprzestano także spotkań jasełkowych, mimo że Niemcy zabronili tego rodzaju przedstawień z udziałem dzieci.

Takie spotkania się jednak odbywały, m.in. na Mokotowie. Ludzie po prostu potrzebowali kultywowania świątecznych tradycji

— zwrócił uwagę badacz.

Święta Bożego Narodzenia w czasie okupacji znalazły swoje odzwierciedlenie w czarnym humorze i w konspiracji satyrycznej.

W trakcie wojny narodził się nurt tworzenia utworów, które określilibyśmy dzisiaj jako paraświąteczne i parapastorałkowe. Były one śpiewane na melodię tradycyjnej kolędy lub pastorałki, jednak słowa były zmienione, zwłaszcza prześmiewcze, i dotyczyły panującej wówczas sytuacji. Wyśmiewano niemiecki terror, mając jednocześnie nadzieję, że wojna się kiedyś skończy

-– powiedział Wójciuk. Częstym „bohaterem” tych piosenek był Adolf Hitler. Jak wyjaśnił rozmówca PAP, „był on w różny sposób przedstawiany jako element komiczny tych piosenek”. W okresie okołoświątecznym w ścisłej konspiracji organizowano spotkania, na których takie utwory były prezentowane. Rysowano także karykatury diabła ze swastyką.

Miał on również rogi, które wyglądały jak SS-mańskie błyskawice

— wskazał historyk.

Rodziła się zatem sfera kultury, która była też sferą komiczną. Wyśmiewała okupanta, lecz i dawała nadzieję

— podkreślił.

W 1944 r., w opuszczonym i zniszczonym po Powstaniu Warszawskim mieście, święta Bożego Narodzenia wyglądały jednak zupełnie inaczej.

W tym roku warszawiacy obchodzili święta rozproszeni po różnych miejscach – po upadku zrywu część została przesiedlona na inne tereny Generalnego Gubernatorstwa, części przypadł los pracowników przymusowych w III Rzeszy, a jeszcze inna część trafiła do obozów jenieckich i koncentracyjnych

— wyjaśnił historyk. W Warszawie zostali jedynie robinsonowie.

Z ich wspomnień dowiadujemy się, że kultywowali oni tradycję Bożego Narodzenia, szczególnie Wigilii

— zaznaczył Michał Tomasz Wójciuk.

tkwl/PAP