Pięćdziesiąty dziewiąty upływa wiek barbarzyństwa – czyżby nie był już czas myśleć o zakończeni u tej krwawej i ohydnej ery?

Słów takich w 1831 r. użył Wojciech Jastrzębowski (1799–1882) na stronie tytułowej rękopiśmiennego dzieła „Wolne chwile żołnierza polskiego, czyli myśli o wiecznym przymierzu między narodami ucywilizowanymi”. Będąc artylerzystą Gwardii Narodowej, Jastrzębowski uczestniczył w bitwach pod Wawrem Grochowem. Przejęty grozą wojny z Rosją krwawo tłumiącą powstanie listopadowe postanowił „nie być obojętnym na dobro odradzającej się ojczyzny i na obowiązki, jakie każdy ma względem odradzającego się społeczeństwa”. W takich okolicznościach powstał traktat, którego projekt Jastrzębowski przesłał do warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, a wkrótce potem jego zmienioną wersję opublikował z datą 3 maja 1831 r. – datą nawiązującą do wielkich tradycji polskiego parlamentaryzmu i rocznicy konstytucji uchwalonej przez Sejm Czteroletni w 1791 r. Wcześniej z 65 tezami zawartymi w rękopisie Jastrzębowskiego zapoznali się czytelnicy dziennika „Merkury”, na którego łamach 21 marca 1831 r. wydrukowano „Projekt do Konstytucji Europejskiej, czyli do przymierza wiecznego między narodami ucywilizowanymi”. Jastrzębowski podpisał go tylko inicjałami „W.J.”, uzupełnionymi o ważne dookreślenie „mieszkaniec Europy”, ale autorstwo traktatu zdradziła redakcja gazety, podając nie tylko jego nazwisko, lecz także poprzedzając tekst życzliwym komentarzem: „Jest to dzieło jednego z młodych naszych uczonych, znanego z kilku genialnych wynalazków”. Swój traktat Jastrzębowski poprzedził przedmową napisaną w Grochowie 21 lutego 1831 r. oraz częścią wstępną, w której snuł historiozoficzne rozważania o przyczynach wojen i sposobach zapobiegania ich wywoływaniu. Druga część traktatu zawiera zagadnienia ustrojowe zatytułowane „Projekt konstytucji dla Europy, jako ustawy mającej zapobiec wojnom”. Jego mottem był cytat z dzieła Liwiusza „Pax data in has leges” („Pokój dany jest w prawach”). Pierwszy artykuł czy raczej – jak chciał Jastrzębowski – „myśl” konstytucji dotyczyła zagadnień uniwersalnych: „W obliczu Boga i prawa wszyscy ludzie, a zatem i wszystkie narody, są sobie równymi”. W kolejnych punktach uregulowany został całokształt życia i wzajemnych relacji wspólnoty europejskiej. Myśli Jastrzębowskiego były przepełnione ideami utopijno-pacyfistycznymi, zawierały jednak wiele ważnych przesłań wyprzedzających epokę, w której żył ten wybitny uczony. Projekt konstytucji kończy „myśl” 77, w której czytamy: