HENRYK LITWIN: Pierwsza polska poetkaHENRYK LITWIN: Pierwsza polska poetka. Dzieło Anny Zbąskiej stało się obiektem badań przede wszystkim historyków literatury

Anna Zbąska ze Stanisławskich primo voto Oleśnicka była wielbiącą wolność i oddaną Kościołowi katolickiemu prawdziwą „sarmatką”.

W nieistniejącym już dziś, bo przepadłym w pożodze powstańczej Warszawy, druku epitafijnym poświęconym Bogusławowi Janowi Zbąskiemu, znanym dzięki edycji Tadeusza Mikulskiego z 1935 r., wspomina się „Epaminondasa sarmackiego”, dzielnego żołnierza, który zmarł od ran odniesionych w bitwie wiedeńskiej. Utwór kończy się apostrofą do wdowy po wojowniku: „A ty, zacna matrono Anno, pozostała / Czyń dobrze duszy jego, jakoś go kochała”. W czasach „sarmackich”, w olbrzymiej większości przypadków, takie odwołanie do żony bohatera i jej uczuć byłoby jedynym śladem po emocjach łączących małżonków. Tym razem jednak możemy wiele opowiedzieć o dziejach stadła Zbąskich, dzięki temu że żałobna wdowa pozostawiła po sobie niezwykle osobisty tekst, relacjonujący w formie poetyckiej jej własne życie i dzieje zawartych związków małżeńskich. Mowa oczywiście o utworze „Transakcja albo opisanie całego życia jednej sieroty przez żałosne treny od tejże samej pisane roku 1685”. Został on odkryty przez Aleksandra Brücknera w 1890 r. w Cesarskiej Bibliotece Publicznej w Petersburgu i opisany przez tegoż badacza trzy lata później. To właśnie Brückner ustalił tożsamość autorki anonimowego rękopisu – jak się później okazało autografu – korzystając z licznych danych genealogicznych zamieszczonych w jej tekście. Po odzyskaniu niepodległości podjęto starania o rewindykację rękopisu, ale dopiero w 1934 r., i to w drodze wymiany, udało się go przywrócić zbiorom polskim. Trafił do Biblioteki Narodowej i stał się podstawą edycji krytycznej, wydrukowanej w 1935 r., której autorką była Ida Kotowa. Dzięki tej badaczce tekst został uratowany dla potomnych, bowiem oryginał spłonął w czasie wojny.