Dziś 280. rocznica urodzin Tadeusza Kościuszki. Najwyższego Naczelnika Siły Zbrojnej Narodowej w czasie insurekcji kościuszkowskiej, generała brygady Armii Kontynentalnej w czasie wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych. Jest uznawany za bohatera kilku narodów. Jest symbolem polskich dążeń niepodległościowych, uznawany za bohatera w Polsce, USA, na Białorusi, Litwie i we Francji.

Wczesne lata i droga do sławy

Pochodził z Mereczowszczyzny - wioski niedaleko Brześcia, znajdującej się obecnie na terytorium Białorusi. Jako dziewięciolatek rozpoczął edukację w Kolegium Pijarów w Lubieszowie, ale z powodu finansowych kłopotów rodziny przerwał naukę i ostatecznie wybrał karierę wojskową.

W 1765 r. wstąpił do Korpusu Kadetów Szkoły Rycerskiej, uczestniczył tam w specjalnym kursie inżynierskim dla wyróżniających się słuchaczy. Szkołę ukończył w stopniu kapitana.

W 1769 r. wyjechał do Paryża, gdzie studiował w Akademii Malarstwa i Rzeźby. Pięcioletni pobyt w przedrewolucyjnej Francji wywarł poważny wpływ na jego przekonania polityczne i społeczne.

Amerykański generał i polski major

Kościuszko powrócił na krótko do kraju w 1774 r., jednak wobec braku perspektyw zatrudnienia, wyjechał do Drezna. Nie znajdując i tam zajęcia, ruszył do Paryża. Tam dowiedział się o wojnie w Ameryce. Na amerykańskiej ziemi znalazł się w 1776 r., miesiąc po ogłoszeniu Deklaracji Niepodległości.

Dzięki listom polecającym Kościuszko został mianowany na inżyniera armii amerykańskiej. Brał udział w budowaniu fortyfikacji w wielu obozach wojskowych. W uznaniu zasług został w 1783 r. awansowany na generała brygady. Otrzymał też specjalne podziękowania, nadanie gruntu oraz znaczną sumę pieniędzy.

W 1784 r. Kościuszko powrócił do kraju, gdzie zaangażował się w działalność polityczną. Dzięki postanowieniom Sejmu Wielkiego zwiększającym liczebność armii do 100 tys. Kościuszko otrzymał nominację na generała majora wojsk koronnych. Odznaczył się w walce z oddziałami rosyjskimi, które wkroczyły na ziemie polskie w 1792 r., za co otrzymał order Virtuti Militari.

Insurekcja Kościuszkowska

Po przyłączeniu się króla Stanisława Augusta Poniatowskiego do konfederacji targowickiej, Kościuszko podobnie jak wielu działaczy politycznych, wyjechał z kraju. Najpierw do Lipska, później do Paryża. Kiedy w 1793 r. ogłoszono drugi rozbiór Polski, Kościuszko przyjechał do Drezna, gdzie zaczął opracowywać koncepcję powstania narodowego.

Insurekcja, nazwana kościuszkowską, rozpoczęła się w 1794 r., była ostatnią próbą ratowania Rzeczypospolitej. Powstanie trwało od 24 marca do 16 listopada 1794 r. i objęło swym zasięgiem prawie wszystkie dzielnice ówczesnego państwa polskiego. Zryw zakończył się klęską i III rozbiorem, po którym Polska ostatecznie zniknęła z mapy.

Zdając sobie sprawę z olbrzymiej dysproporcji sił między Polską o Rosją i mając w pamięci doświadczenia amerykańskie, gdzie duży udział w pokonaniu wojsk angielskich miała armia obywatelska, Kościuszko chciał zachęcić do udziału w powstaniu przedstawicieli wszystkich warstw. Z myślą o pozyskaniu chłopów 7 maja 1794 r. ogłosił w Połańcu uniwersał. Zadeklarował chłopom wolność osobistą, a na czas powołania do wojska - zwolnienie z pańszczyzny.

Przysięga na krakowskim rynku

24 1794 marca na rynku krakowskim złożył na rynku krakowskim narodowi uroczystą przysięgę i objął przywództwo insurekcji, zwanej później kościuszkowską.

Ja, Tadeusz Kościuszko, przysięgam w obliczu Boga całemu Narodowi Polskiemu, iż powierzonej mi władzy na niczyj prywatny ucisk nie użyję, lecz jedynie jej dla obrony całości granic, odzyskania samowładności Narodu i ugruntowania powszechnej wolności używać będę. Tak mi Panie Boże dopomóż i niewinna męka Syna Jego

– powiedział Kościuszko na krakowskim rynku.

„Chociaż Kościuszko poniósł klęskę, wskazał drogę walki o wolność poprzez zbiorowy wysiłek całego narodu i to stało się jego testamentem politycznym. Tę kościuszkowską myśl ideowo-polityczną podejmą Polacy podrywając się co pokolenie do walki o odbudowę państwa” - pisał o insurekcji kościuszkowskiej prof. Andrzej Zahorski w książce „Trzy powstania narodowe”.

„Powstanie z 1794 roku - zwraca uwagę prof. Maria Bogucka w „Dziejach Polski do 1795 r.” - odegrało dużą rolę w dziejach nie tylko Polski, ale i całej Europy. Jego wybuch w pewnym sensie odciągnął uwagę reakcyjnych potęg, zwłaszcza Prus, od wydarzeń na terenie Francji. Rozpaczliwa walka nad Wisłą odsunęła niebezpieczeństwo grożące francuskiej rewolucji ze strony interwentów”.

Emigracja i powrót na Wawel

Kościuszko, który podczas walk dostał się do rosyjskiej niewoli, po odzyskaniu wolności, wyjechał na krótko do Stanów Zjednoczonych, potem powrócił do Europy. W latach 1798-1815 mieszkał pod Paryżem, brał wtedy m.in. udział w tworzeniu Legionów Polskich oraz w zakładaniu Towarzystwa Republikanów Polskich.

Zmarł 15 października 1817 r. w Solurze w Szwajcarii. Został pochowany w tamtejszym kościele pojezuickim; rok później szczątki bohatera zostały przewiezione do Krakowa i spoczęły w kryptach królewskich w katedrze na Wawelu.

Urna z sercem Kościuszki trafiła do Polski dopiero w 1927 r. - umieszczono ją w dawnej kaplicy królewskiej Zamku Królewskiego w Warszawie.

PAP

Wszystkie najnowsze artykuły znajdziesz na wPolityce.pl/najnowsze. Nie przegap!