Powrót "patriotycznego syfilisu"? "Zachód robił z Petersburgiem interesy i nie przejmował się wolnościowym aspiracjami Polaków"

“Patriotyczny syfilis” to wyrażenie, którego po raz pierwszy użył Aleksander Hercen na określenie postawy rosyjskiej inteligencji wobec powstania styczniowego. Większość ziem polskich od dziesięcioleci znajdowała się wówczas pod zaborem rosyjskim. Cała Europa praktycznie pogodziła się z tym, że o żadnym niepodległym państwie wolnych Polaków mowy być nie może. Zachód robił z Petersburgiem interesy i nie przejmował się wolnościowym aspiracjami Polaków.

Pacyfikacja powstania styczniowego odbyła się przy obojętnym milczeniu rządów europejskich. Gdy ktoś podnosił tę sprawę na forum międzynarodowym, zastanawiano się głośno, czy Polacy ze swym pierwiastkiem anarchii są w ogóle dojrzałym narodem, który jest zdolny do posiadania własnej państwowości.

Obojętności nie było natomiast w Rosji. Krwawa działalność pacyfikatora powstania Michaiła Murawjowa, zwanego Wieszatielem – jak pisał Korniej Czukowski – “wywołała w rosyjskim społeczeństwie wielki przypływ uczuć nacjonalistycznych”. Zwłaszcza rosyjska inteligencja wpadła w patriotyczne uniesienie. Dotyczyło to nie tylko narodowców i konserwatystów, lecz także liberałów i demokratów.

Wymowna pod tym względem była postawa poety Nikołaja Niekrasowa – wydawcy najbardziej postępowego pisma ówczesnej Rosji, czyli “Sowriemiennika”. Ten twórca, którego matką była polska szlachcianka Helena Zakrzewska, opublikował utwór na cześć Murawjowa, w którym porównywał go do “Archanioła Michała”. Niekrasow pisał:

Cała Rosja bije przed tobą czołem, byś nie oszczędzał winnych.

I Murawjow nie oszczędzał…

Jedynym z niewielu Rosjan, którzy poparli powstanie styczniowe i niepodległościowe dążenia Polaków, był Aleksander Hercen – wydawca emigracyjnego pisma “Kołokoł”. Zapłacił za to dużą cenę, ponieważ na skutek swego stanowiska stracił większość czytelników (a byli to przecież przeciwnicy caratu, mieniący się demokratami), przez co tytuł wkrótce zbankrutował. Obserwując nacjonalistyczny amok, w jaki wpadli jego rodacy, wznoszący toasty na wieść o topieniu polskiego buntu we krwi, mówił z przygnębieniem o “patriotycznym syfilisie” szerzącym się w Rosji.

Co powiedziałby Hercen dziś?…

Grzegorz Górny